Kolegiata p.w. Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa to najstarszy i najwartościowszy zabytek miasta, a zarazem jeden z ważniejszych obiektów architektury sakralnej w Wielkopolsce. Znajdujący się w pobliżu rynku kościół zbudowano w latach 1423-1431 na miejscu świątyni drewnianej. Trzynawową budowlę z czerwonej cegły pokrywa dach ze schodkowymi szczytami i sygnaturką. Wewnątrz, we wszystkich nawach, sufit wieńczą sklepienia gwiaździste. Ozdobą kościoła są polichromie z 1952 r. oraz piękne witraże z XIX i XX w. Wśród elementów wyposażenia należy wymienić: krucyfiks z ok. 1370 r. na belce tęczowej, kamienny nagrobek Jakuba Rokossowskiego z końca XVI w., spiżową płytę nagrobną Andrzeja Szamotulskiego, chrzcielnicę z XVI w., barokowy ołtarz główny z kilkoma cennymi obrazami oraz kilka bogato rzeźbionych ołtarzy bocznych. W nawie południowej znajduje się kopia barokowego ołtarza, a w niej cudami słynący obraz Matki Bożej Pocieszenia Szamotuł Pani - ruska ikona z 1. połowy XVII w. Od wieków obraz ten jest przedmiotem kultu religijnego i stanowi cel licznych pielgrzymek. W 1970 r. wizerunek Madonny został koronowany koronami papieskimi przez Prymasa Tysiąclecia, kardynała Stefana Wyszyńskiego. W pobliżu kościoła położony jest cmentarz z wieloma cennymi, zabytkowymi grobowcami.

 

 

 

Nad Samą, niedaleko rynku, stoi klasztor, wzniesiony w latach 1675-1682 na fundamentach zamku Świdwów Szamotulskich. Należał do zgromadzenia franciszkanów reformowanych. W 1831 r. po kasacie zakonu budynki przejęło państwo pruskie, a kościół p.w. św. Krzyża został zamknięty. Jego użytkowanie rozpoczęto ponownie w 1963 r., a w 1969 r. powstała przy nim parafia. Dwuspadowy dach jednonawowej świątyni wieńczy wieżyczka z baniastym hełmem. Wnętrze jest nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami. Sufit zdobią współczesne polichromie ze scenami Męki Pańskiej. Od strony wschodniej do nawy przylega ośmioboczna kaplica nakryta kopułą z latarnią. Wewnątrz, na czaszy, sceny z życia św. Antoniego namalowane w XVII w. Rokokowe wyposażenie wnętrza kościoła pochodzi z końca XVII w. Głównym elementem jest ołtarz z krucyfiksem, figurami Matki Bożej Bolesnej, św. Jana Chrzciciela i dwóch zakonników oraz wizerunkiem Boga Ojca, Ducha Świętego i aniołów. W kościele znajduje się też kilka ołtarzy bocznych i liczne wizerunki świętych. Zabudowania poklasztorne otaczają kwadratowy wirydarz. W przyległych do kościoła krużgankach urządzono kaplice św. Maksymiliana Kolbego i św. o. Pio. Budynki poddawane są obecnie gruntownemu remontowi.

 

 

 

W północnej części miasta wznosi się zamek z końca XV w., zbudowany przez Dobrogosta Świdwę Szamotulskiego, a przebudowany w latach 1513-1518 przez Łukasza II Górkę. Później obiekt zmieniał właścicieli i ulegał przeróbkom. W latach 1975 -1990 przywrócono mu charakter gotycki. Obecnie jest siedzibą Muzeum - Zamku Górków. Wnętrza prezentują wyposażenie komnat zamkowych z XVI-XVII w., gotyckie sklepienia piwnic, renesansowy strop belkowy, fragmenty polichromii gotyckich i renesansowych oraz drzewo genealogiczne Szamotulskich i Górków. Ekspozycję stałą stanowi bogata kolekcja ruskich ikon z XVII, XVIII, XIX i początku XX w. W salach zamkowych odbywają się liczne wystawy i koncerty. W pobliżu zamku wznosi się wieża mieszkalna zwana Basztą Halszki. Według legendy miała być w niej przetrzymywana Halszka z Ostroga, żona Łukasza III Górki. Urządzono tu ekspozycję przedstawiającą historię Szamotuł i okolic. Obok zamku stoi oficyna z końca XVIII w. z ekspozycją etnograficzną, obrazującą wyposażenie wielkopolskiej chaty i warsztatów rzemieślniczych. Druga oficyna, zbudowana w 1990 r., służy administracji muzeum. Niedaleko tego budynku usytuowany jest spichlerz - siedziba Muzeum Archeologii Gazociągu Tranzytowego z najciekawszymi zabytkami odkrytymi podczas prac przy budowie gazociągu.