Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa na Wołyniu
11 lipca 1943 roku przeszło do historii jako "krwawa niedziela" – dzień, w którym doszło do apogeum ludobójstwa na Polakach mieszkających na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Ukraińscy nacjonaliści wykorzystali fakt, że Polacy gromadzili się w kościołach na niedzielnej mszy świętej. Oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) dokonały skoordynowanego ataku na polskich mieszkańców około 150 miejscowości w powiatach włodzimierskim, horochowskim, kowelskim i łuckim. Była to kulminacja mordów prowadzonych systematycznie od początku 1943 roku. Skala tragedii była przerażająca. Badacze szacują, że tylko tego jednego dnia mogło zginąć około 8 tysięcy Polaków – głównie kobiet, dzieci i starców. Około 50 kościołów katolickich na Wołyniu zostało spalonych i zburzonych.
Krwawa niedziela była tylko apogeum znacznie szerszej akcji eksterminacyjnej. W latach 1939-1946 nacjonaliści ukraińscy z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), UPA oraz innych ukraińskich formacji zamordowali ponad 100 tysięcy Polaków, głównie mieszkańców wsi na ziemiach Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Ludobójstwo objęło województwa wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie i poleskie oraz obecne województwa lubelskie i podkarpackie. Celem akcji było nie tylko wymordowanie Polaków, ale całkowite zniszczenie śladów polskiej obecności na tych ziemiach. Setki tysięcy Polaków, ratując się przed śmiercią, musiało opuścić na zawsze swoje rodzinne strony, które zamieszkiwali od pokoleń. Terror UPA spowodował największą falę uchodźstwa wewnętrznego w historii Polski.
Przez dekady po wojnie zbrodnia wołyńska pozostawała tematem tabu. Dopiero po 1989 roku rozpoczął się proces przywracania pamięci o ofiarach ludobójstwa. Pierwszy krok uczynił Senat 7 lipca 2016 roku, przyjmując uchwałę postulującą ustanowienie dnia pamięci. 15 dni później, 22 lipca 2016 roku, Sejm przyjął uchwałę ustanawiającą 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej. Uchwała miała jednak charakter wyłącznie deklaratywny i nie tworzyła normy powszechnie obowiązującej. Praktyczna ranga dnia pamięci pozostawała ograniczona, co od lat wskazywały środowiska kresowe i potomkowie ofiar.
Przełom nastąpił 25 kwietnia 2025 roku, kiedy grupa 30 posłów złożyła projekt ustawy nadającej 11 lipca rangę święta państwowego. Komisja Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu 3 czerwca 2025 roku jednomyślnie pozytywnie zaopiniowała projekt. Dzień później Sejm uchwalił ustawę, demonstrując rzadką zgodę we współczesnej polityce.
Ustawa weszła w życie dzień po ogłoszeniu, co oznacza, że 11 lipca 2025 roku Polacy po raz pierwszy obchodzili pełnoprawne państwowe święto pamięci ofiar ludobójstwa na Wołyniu.
Jednym z najważniejszych wyzwań związanych z upamiętnieniem ofiar ludobójstwa pozostają prace ekshumacyjne i poszukiwanie grobów ofiar na terytorium dzisiejszej Ukrainy. W 2025 roku, po siedmiu latach przerwy, wznowiono pierwsze prace ekshumacyjne w nieistniejącej już wsi Puźniki w obwodzie tarnopolskim, gdzie odnaleziono szczątki 42 osób.
11 lipca 2025 roku, w 82. rocznicę krwawej niedzieli, Polacy po raz pierwszy obchodzili państwowe święto pamięci ofiar ludobójstwa na Wołyniu. Ten dzień będzie nie tylko hołdem dla zamordowanych, ale także zobowiązaniem dla żywych – aby pamięć o tragedii pozostała żywa i przekazywana kolejnym pokoleniom.
Jak brzmi motto przyświecające tej inicjatywie: "Nie o zemstę, lecz o pamięć wołają ofiary".
